Tienduizenden nieuwe transformatorhuisjes vragen om een zorgvuldige inpassing

Het Nederlandse stroomnet zit overvol. Om de komende tijd alle zonnepanelen, laadpalen en nieuwe woningen aan te sluiten op het net, zijn er tienduizenden nieuwe transformatorhuisjes nodig. Dit kost ruimte, maar door het proces dat daaraan voorafgaat goed in te richten, zorg je ervoor dat de ruimtelijke kwaliteit onderdeel wordt van de afweging. Ontwikkelmanager Sabine Bodingius van Het Oversticht werkt in opdracht van provincie Overijssel aan een handreiking die netbeheerders en gemeenten hierbij kan helpen. De oplossing zit niet zozeer in een mooier ontwerp, maar in een beter ingericht proces tussen gemeenten en netbeheerders.

Verspreid over Nederland staan momenteel zo’n 100.000 transformatorhuisjes, ook wel trafohuisjes genoemd. “Voor de eerste generaties transformatorhuisjes werden regelmatig architecten ingeschakeld”, vertelt Sabine Bodingius, ontwikkelmanager bij Het Oversticht. “Het was bijna een eer als je eraan mocht meewerken. Er zijn zelfs huisjes met een monumentale status, hoe leuk is dat!”

De kans dat dit nog gaat gebeuren is klein. De komende jaren moeten er, om alles en iedereen van stroom te kunnen voorzien, zo’n 50.000 trafohuisjes bijkomen. Het overgrote deel komt in de openbare ruimte te staan. “Het is niet realistisch om voor elk exemplaar een apart ontwerp te maken. Maar je kunt het wel zo goed mogelijk doen en daar liggen wat mij betreft kansen voor de fysieke leefomgeving”, stelt Bodingius.

Het Oversticht zet zich als maatschappelijke organisatie in voor de kwaliteit van de leefomgeving. Daarbij kijkt de organisatie vanuit verschillende vakgebieden naar de samenhang tussen verschillende belangen en opgaven. Ook bij de plaatsing van transformatorhuisjes is die brede blik noodzakelijk. Bodingius: “Als je nieuwe woonwijken bouwt, dan hoort daarbij dat nieuwe bewoners een stroomaansluiting hebben. Dat hoort ook bij kwaliteit. Maar er hoort ook bij dat je nadenkt over hoe je die trafohuisjes in de openbare ruimte plaatst. Denk vroegtijdig na over de plaatsing, breng belangen en kennis samen en organiseer het proces zo dat ruimtelijke kwaliteit onderdeel wordt van de afweging.”

Het onderwerp kwam via de Federatie Ruimtelijke Kwaliteit bij Het Oversticht terecht. De twee organisaties maken onderdeel uit van het Team Ruimtelijke Kwaliteit, een samenwerkingsverband van zeven regionale welstands- en monumentenorganisaties en de Federatie Ruimtelijke Kwaliteit. De Federatie Ruimtelijke Kwaliteit zag de golf aan nieuwe transformatorhuisjes aankomen en vroeg zich af wat die zou betekenen voor de leefomgeving. Het Oversticht pakte de handschoen op. Bodingius sprak vervolgens in bij Provinciale Staten van Overijssel, tijdens een vergadering over windturbines waar veel weerstand was. Ze vroeg aandacht voor een vervolgvraag: wat gebeurt er in de openbare ruimte als al die opgewekte stroom ook bij de gebruiker moet komen? Daarop volgde een motie over transformatorhuisjes die werd aangenomen. Een ontwerpwedstrijd in de vorm van een Hackathon voor studenten, die plaatsvond in februari 2026, en een Handreiking, waar Het Oversticht nu mee bezig is, zijn uitwerkingen van die motie.

"Denk vroegtijdig na over de plaatsing, breng belangen en kennis samen en organiseer het proces zo dat ruimtelijke kwaliteit onderdeel wordt van de afweging." Sabine Bodingius - Het Oversticht

Vergunningvrij

Normaal gesproken begint het proces voor een nieuw trafohuisje bij de netbeheerder, die heeft het overzicht van de wijken en buurten waar extra stroom nodig is. In die zoekgebieden koopt de netbeheerder meestal een stukje grond van de gemeente om een trafohuisje op neer te zetten. Omdat deze huisjes een oppervlak tot 15 vierkante meter en een maximale hoogte van 3 meter hebben, kunnen ze vervolgens vergunningvrij worden geplaatst. Hoewel de netbeheerder uiteraard rekening houdt met de omstandigheden ter plaatse, hanteren ze andere uitgangspunten voor plaatsing dan gemeenten misschien zou willen.

Veel gemeenten hebben daarom kaderdocumenten of beeldkwaliteitsdocumenten opgesteld. Daarin staat wat zij belangrijk vinden: niet in zichtlijnen, niet in het groen, niet voorbij de rooilijn. Netbeheerders hebben op hun beurt een eigen lijstje met opties. Gemeenten kunnen kiezen tussen een groene en grijze kleur, of zelf een schildering laten aanbrengen. Ook steenstrips of een houten gevelbekleding zijn mogelijk, maar die extra’s en het onderhoud ervan komen voor rekening van de gemeente.

Theorie en praktijk botsen

In de praktijk werken die kaderdocumenten vaak niet, merkt Bodingius, omdat er geen match is tussen de ruimtelijke kwaliteitswensen van de gemeente en de technische eisen van de netbeheerder. Gemeenten vragen bijvoorbeeld of een huisje ondergronds kan, een groen dak kan krijgen, met bomen kan worden omringd of vijftien meter kan opschuiven. Netbeheerders wijzen dan op dikke kabels die bepaalde bochten niet kunnen maken, op grondwater bij ondergrondse oplossingen en op boomwortels die de toegankelijkheid in de weg zitten. Tijdens dialoogsessies die Het Oversticht in 2024 en 2025 met de Federatie organiseerde, bleek bovendien dat het kennisniveau aan beide kanten sterk verschilt. “Waar het vaak op uitloopt, is een patstelling. En dat is zonde”, stelt Bodingius.

Gelijkwaardig aan tafel

Met elkaar in gesprek gaan is de eerste en belangrijkste stap. Wie moet dat gesprek dan aanzwengelen? Niet per se de gemeente, vindt Bodingius. “Ze hebben allebei belangen.” Technische randvoorwaarden zijn vaak concreet en goed meetbaar. Ruimtelijke en maatschappelijke belangen vragen doorgaans om een bredere afweging. Beide zijn essentieel voor een goede oplossing. Maar in het gesprek blijkt volgens haar veel meer mogelijk. Hiermee groeit het kennisniveau onderling, maar vooral het begrip richting de ander. Ze krijgen een beter beeld van waarom de één een bepaalde keuze maakt, wat hier de achterliggende reden van is. Het Oversticht vervult in het gesprek geregeld een verbindende rol.

De handreiking waar Het Oversticht aan werkt bouwt voort op de buurtaanpak, waarbij netbeheerders samen met gemeenten een buurt in één keer klaarmaken voor de toekomst. Maar ze gaat een stap verder, en begint eerder, het gaat met name over het proces en de samenwerking. “We willen echt al vanaf het begin af aan kijken of je bepaalde belangen, wensen of eisen kunt meenemen. Denk aan de ruimtelijke kwaliteit, koppelkansen en neem bijvoorbeeld ook natuurinclusiviteit mee aan het begin. Kijk wat de mogelijkheden zijn en maak duidelijke afspraken over de kosten.”

Geen overbodige stap, want op kosten en beheer op de lange termijn lopen goede plannen vaak op het laatste moment stuk. “Wie onderhoudt een houten gevel, wie snoeit de haag eromheen? Een netbeheerder heeft weinig behoefte aan extra taken. De primaire taak van de netbeheerder is natuurlijk gewoon die stroomvoorziening.” De gemeente moet er op haar beurt voor zorgen dat inwoners tevreden zijn en dat de huisjes passen in de leefomgeving. Daarom pleit Bodingius voor een regieduo vanuit gemeente en netbeheerder. “Je moet dit organiseren. En dat kost misschien vooraf iets meer tijd, maar achteraf heb je profijt en tijdwinst, zou ik durven zeggen.”

Maatwerk in de historische binnenstad

Bodingius pleit niet per se voor nog meer nieuwe ontwerpen. Elk ander type huisje betekent dat monteurs opnieuw moeten worden opgeleid, omdat onderdelen telkens anders zitten. In binnensteden en beschermde stadsgezichten ligt het anders, benadrukt ze. Daar is echt maatwerk nodig. Een gemeente wil een huisje bij voorkeur inpandig plaatsen, omdat er buiten geen ruimte is. Netbeheerders kiezen daar juist alleen voor als het echt niet anders kan. Dat raakt aan kosten, veiligheid en eigendom van het pand, en dus aan een gesprek dat al helemaal aan het begin moet worden gevoerd. “Het is zonde om meteen bij voorbaat al op de rem te gaan staan, want dan kom je niet verder.”

Natuurinclusief: kijk verder dan het dak

Er zijn inmiddels meerdere varianten bedacht voor natuurinclusieve transformatorhuisjes, maar ook hier is het zaak mogelijkheden en onmogelijkheden goed af te wegen. Netbeheerders onderzoeken bijvoorbeeld al of groene daken mogelijk zijn. Dat is niet vanzelfsprekend: bij een storing moet de druk via de bovenkant kunnen ontsnappen, zodat omstanders niet gewond raken. Daarnaast is het nog maar de vraag hoeveel impact die groene daken hebben. Zelf ziet Bodingius meer kansen in een ander gegeven: transformatorhuisjes blijven minstens vijftig jaar staan. Daardoor kunnen ze wellicht een vaste schakel worden in bijvoorbeeld vliegroutes van vleermuizen, mits afgestemd op de juiste vlieghoogte.

Het meest interessant vindt Bodingius echter de schaal van de buurt. Als in een wijk meerdere huisjes nodig zijn en straten opengaan voor nieuwe kabels, is dat het moment om ook een groennetwerk in die buurt te organiseren. Het transformatorhuisje wordt dan vooral een aanleiding om met andere opgaven aan tafel te komen. “Die kans zit hem dus in het proces. Die zit hem niet zozeer in het huisje zelf.”

Snel, maar zorgvuldig

Netbeheerders hebben volgens Bodingius vaak te kampen met een imagoprobleem en zoeken nadrukkelijk begrip. De paradox is herkenbaar: niemand wil zo'n kast voor de deur, maar iedereen wil stroom. Daarom zijn een gedeeld kennisniveau en een goed ingericht proces belangrijk. Door vroegtijdig samen te werken en duidelijke afspraken te maken, kunnen gemeenten en netbeheerders de noodzakelijke uitbreiding van het elektriciteitsnet zorgvuldig inpassen. Daarbij ontstaat ruimte om ook andere opgaven mee te nemen en de kwaliteit van de leefomgeving te versterken.

Op Congres Natuurlijk

Het Oversticht verzorgt op Congres Natuurlijk een sessie over transformatorhuisjes. Sabine Bodingius schetst de historie en de omvang van de opgave en deelt lessen uit de dialoogsessies met gemeenten en netbeheerders, zoals waarom ‘dan doe je het toch ondergronds’ vaak geen optie is. In de vorm van een stripverhaal laat ze zien hoe het plaatsingsproces nu verloopt en hoe dat er volgens de handreiking anders uit kan zien, als aanvulling op de bestaande buurtaanpak. Ook komen koppelkansen aan bod, waaronder natuurinclusieve oplossingen. De sessie is bedoeld voor ambtenaren van gemeenten en provincies; ook netbeheerders zijn van harte welkom.