Eerst het landschap, dan de woningen

Wat als we gebiedsontwikkeling niet beginnen met de vraag hoeveel woningen ergens passen, maar met de vraag wat het landschap nodig heeft? Vanuit die gedachte kijkt Eelerwoude naar gebiedsontwikkeling. Bodem, water en natuur vormen het vertrekpunt; wonen, landbouw en infrastructuur krijgen daarbinnen hun plek. Tijdens Congres Natuurlijk onderzoeken we spelenderwijs wat die keuze betekent. Niet als blauwdruk, maar als uitnodiging om anders te kijken, te ontwerpen en samen te werken.

Tekst: Elisabeth Floris, Eelerwoude

Een landschap dat tegen een stootje kan

Stel dat er meer water komt dan we in ons ontwerp hebben voorzien. Of dat een lange droge periode het gebied op de proef stelt. Waar zit dan de veerkracht? Die vraag hoort wat ons betreft niet aan het einde van een ontwerpproces, maar aan het begin. We willen immers geen wijk maken die alleen bij oplevering goed functioneert. De ambitie moet zijn: een leefomgeving die het tot minimaal 2100 volhoudt en kan meebewegen met veranderende omstandigheden.

In onze visie is het landschap daarom geen groene aankleding van een bouwplan. Het is het samenhangende raamwerk waarbinnen ontwikkeling mogelijk wordt. Eerst onderzoeken we hoe bodem, water en natuur functioneren en welke ruimte zij nodig hebben. Vervolgens verkennen we waar woningen en andere functies kunnen landen. Daarmee verandert niet alleen de kaart, maar ook het gesprek: van losse ruimteclaims naar de kwaliteit van het gebied als geheel.

Vier opgaven, één ruimtelijke strategie

Bij Eelerwoude zien we een gebiedsgerichte aanpak als een manier om klimaatadaptatie, energietransitie, biodiversiteit en een gezonde leefomgeving met elkaar te verbinden. Niet door vier afzonderlijke plannen naast elkaar te leggen, maar door te zoeken naar een ruimtelijke strategie waarin die opgaven elkaar versterken. Waar reserveren we ruimte voor water? Hoe verbinden we leefgebieden? Waar kunnen mensen prettig wonen? En welke plek past bij de energieopgave, zonder de samenhang van het landschap uit het oog te verliezen?

Dat vraagt om keuzes. Niet alles kan overal en niet elke combinatie is vanzelfsprekend. Juist daarom willen we het landschappelijke raamwerk vroeg op tafel leggen. Een beekdal, een hogere zandgrond en een overgangszone vragen in onze benadering elk om een eigen afweging. Woningbouw blijft een belangrijke opgave, maar bepaalt niet vooraf de volledige inrichting. De vraag wordt: welke ontwikkeling past bij deze plek en welke voorwaarden horen daarbij?

De volgorde omdraaien aan de speeltafel

Tijdens onze workshop op Congres Natuurlijk maken we deze gedachte concreet met een fictieve gebiedsopgave. Denk aan de hogere zandgronden van Twente en Overijssel, met omliggende beekdalen. Deelnemers vertegenwoordigen verschillende programma’s, zoals wonen, natuur, klimaat, landbouw en infrastructuur. Met fysieke bouwstenen op een kaart werken ze samen aan een inrichting. Elk programma brengt eigen spelregels en ruimtevragen mee.

Zo vraagt de natuuropgave om meer dan losse groene plekken. In het spel moeten aan de hand van gidssoorten leefgebieden met elkaar verbonden worden, bijvoorbeeld via poelen, heggen en struweel. De klimaatopgave vraagt ruimte en zonering om water vast te houden, te bergen en af te voeren. Tegelijk moeten woningen een plek krijgen, landbouwkeuzes worden gemaakt en bebouwde plekken bereikbaar zijn. Het spel maakt de spanning tussen die wensen zichtbaar en nodigt uit om gezamenlijke oplossingen te zoeken.

De kern zit in de volgorde: eerst bouwen aan een landschappelijk raamwerk, en vanuit hier kijken hoe andere functies daarin passen. Wat verandert er als natuur niet de overgebleven ruimte krijgt, maar het startpunt vormt? Welke woonvormen passen daarbij? En waar blijkt een eerste idee toch te knellen? De workshop is een oefenruimte om zulke vragen samen te verkennen, zonder te doen alsof er voor ieder gebied één juiste uitkomst bestaat.

Niet alleen ontwerpen, ook blijven toetsen

Een mooi raamwerk op papier is nog geen bewijs van veerkracht. Daarom willen we de voorgestelde inrichting in het spel aan stresstests onderwerpen. Wat gebeurt er bij extreme neerslag of aanhoudende droogte? Blijven verbindingen tussen leefgebieden overeind? Welke keuzes moeten worden aangepast? Die manier van toetsen verdient wat ons betreft ook een plek in de ontwikkel-, realisatie- en beheerfase: niet één keer afvinken, maar blijven kijken of de inrichting haar bedoeling waarmaakt.

Onze uitnodiging is eenvoudig: begin bij het gebied, niet bij de verkaveling. Maak natuur en landschap tot de basis van het gesprek over wonen en andere ruimtevragen. Dan onderzoeken we niet alleen hoeveel ontwikkeling ergens past, maar vooral welk landschap we samen willen achterlaten.